✍️शन्तोष कुमार अवस्थी ,जोरायल गाउँपालिक कृषि प्राबिधिक जोरायल गाउँपालिका डोटी ।
नेपालको चौथो मुख्य बालीका रूपमा रहेको कोदो ग्रामीण जीवनशैलीसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको छ। मकैपछि पहाडी क्षेत्रमा दोस्रो मुख्य बाली मानिने कोदोले कम मलिलो र सुख्खा जमिनमा पनि राम्रो उत्पादन दिने भएकाले यसलाई गरिबको खाना भनिन्छ। परम्परागत रूपमा यो बाली खासगरी पहाडी भेगमा खेती गरिन्छ, जहाँ कम लागत र न्यून श्रमले उत्पादन गर्न सकिन्छ।
कोदोमा भरपूर पौष्टिकता पाइन्छ। यसमा कार्बोहाइड्रेट, प्रोटिन, फाइबर र महत्त्वपूर्ण खनिज पदार्थहरू, जस्तै म्याग्नेसियम, फास्फोरस र पोटासियम प्रशस्त मात्रामा पाइन्छ। कोदो ग्लुटेनरहित भएकाले यसलाई एलर्जी भएका मानिसहरूले पनि खान सक्छन्। मधुमेहका बिरामीका लागि यो विशेष उपयोगी छ, किनभने यसको ग्लाइसेमिक इन्डेक्स कम हुन्छ, जसले रगतमा चिनीको मात्रा नियन्त्रण गर्न मद्दत गर्छ। साथै, कोदोलाई नियमित रूपमा खानाले पाचन प्रणालीलाई सुधार गर्न, कोलेस्ट्रोल घटाउन, र मुटु सम्बन्धी समस्याको जोखिम कम गर्न सहयोग पुर्याउँछ।
कोदोबाट बनाइने परिकारहरूले नेपाली भान्साको स्वाद र विविधता बढाएका छन्। यसबाट ढिंडो, सातु, रोटी, लिटो, खोले र पुवाल जस्ता परिकार बनाएर खाने चलन छ। यी परिकारहरू स्वादिष्ट मात्रै होइन, अत्यन्त पौष्टिक पनि छन्। यद्यपि, परम्परागत भाते बानीका कारण नेपाली भान्सामा कोदोलाई अपेक्षाकृत कम प्राथमिकता दिइने गरिएको छ। तर, पछिल्ला दिनमा स्वास्थ्यप्रति जनचेतना वृद्धि भएसँगै कोदोप्रति आकर्षण बढेको छ।
कोदो खेती ग्रामीण भेगका किसानहरूको आर्थिक अवस्थामा सुधार ल्याउन महत्त्वपूर्ण साधन बन्न सक्छ। यसको व्यावसायिक खेतीलाई प्रोत्साहन दिन सकिएको खण्डमा उत्पादन वृद्धि हुने र बजार विस्तार हुने सम्भावना छ। प्रशोधन गरेर कोदोका परिकारहरू सहरी क्षेत्रमा मात्र नभई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पनि लोकप्रिय बनाउन सकिन्छ।
नेपाल सरकारले कोदो खेतीलाई प्रवर्द्धन गर्न विभिन्न कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिरहेको छ। अनुदान, प्राविधिक सहयोग, र बीउ वितरणमार्फत किसानलाई यस बालीमा आकर्षित गर्न प्रयास भइरहेको छ। यद्यपि, यसको व्यावसायिक खेतीका लागि थप कदम चाल्नु आवश्यक छ। आधुनिक उपकरणको अभाव, युवा पुस्ताको खेतीमा चासोको कमी, र बजार व्यवस्थापन जस्ता चुनौतीहरूलाई सम्बोधन गर्न नीतिगत सुधार र निजी क्षेत्रको सहकार्य अपरिहार्य छ।
कोदो केवल ग्रामीण क्षेत्रको परम्परागत अन्नबाली नभई खाद्य सुरक्षा र पोषणको आधार पनि हो। यसलाई परम्परागत दृष्टिकोणबाट मात्र नभई व्यावसायिक र आधुनिक कृषि प्रणालीको हिस्सा बनाउनु आवश्यक छ। यसले नेपाली समाजलाई आत्मनिर्भर बनाउन र कृषकहरूको जीवनस्तर सुधार गर्न महत्त्वपूर्ण योगदान दिनेछ। कोदो खेतीलाई प्राथमिकता दिएर यसको महत्वबारे जनचेतना फैलाउनु आजको समयको आवश्यकता हो।
